Logopeda

 

   Zdolność językowego porozumiewania się należy do cech nabytych, a specyficznych tylko dla gatunku Homo. Mówienie, słuchanie tego co mówią inni, czytanie, pisanie – stanowią codzienne i powszechne formy aktywności każdego normalnego człowieka. Istota mowy polega na przekazywaniu i odbiorze informacji. Są to dwa procesy w sensie fizjologicznym, jeden zaś w sensie społecznym (porozumienie). Owo porozumienie możliwe jest tylko wówczas, gdy obydwie strony, tzn. nadawca i odbiorca, znają ten sam język.

   Język stanowi zespół znaków (kod), którym posługuje się dana społeczność i który musi sobie przyswoić każdy członek, aby rozumiał innych i sam był rozumiany. Jest on zamkniętym zbiorem symboli prozodycznych (melodia, rytm, akcent), fonicznych (głoski, a w pisaniu – litery), morficznych (fleksja), leksykalnych (słowa), frazeologicznych (zwroty) oraz układem zasad gramatycznych, według których budujemy i odczytujemy (rozumiemy) teksty.

            Język rozwija się historycznie i jest zjawiskiem społecznym, podczas gdy sama czynność mówienia jest kategorią fizjologiczną. Ma on charakter abstrakcyjny, ponieważ słowa i reguły gramatyczne odnoszą się do poszczególnych rzeczy i zjawisk, lecz do abstrakcyjnych ich klas (np. koń w ogóle)lub do ogólnych stosunków między nimi (np. stosunek podmiotu do orzeczenia).

1.1         Rozwój mowy

Aparat mowy jest ukształtowany filogenetycznie, a jego cechy przekazywane dziedzicznie, natomiast sama czynność mowy jest sprawnością, która musi być nabywana przez każdego osobnika na drodze uwarunkowań społecznych, poprzez kontakt z otoczeniem ludzkim. Dzięki procesom społecznej adaptacji dziecko uczy się używać krtani, języka, warg, podniebienia i szczęk do produkowania dźwięków, chociaż pierwotnie (biologicznie) są to narządy przeznaczone do oddychania, żucia i połykania. Dopiero wtórnie stają się one narządami mowy.

          Zanim dziecko nauczy się wyrażać swoje myśli, musi przejść wiele etapów, podczas których stopniowo zdobywa umiejętność koordynowania różnych grup mięśni do tworzenia mowy artykułowanej. Mówienie jest sprawnością, której nabywa się wolniej i z większym trudem niż innych sprawności motorycznych. U wszystkich dzieci rozwój mowy przebiega według tych samych prawideł. Zdrowe, normalnie słyszące i normalnie rozwijające się dziecko przyswaja sobie mowę w ciągu pierwszych 5-6 lat.

          Okresy mowy są ściśle powiązane z rozwojem motorycznym, co związane jest z doskonaleniem pracy mózgu.

W rozwoju mowy wyróżniamy następujące okresy:

  • Okres melodii, zwany okresem przygotowawczym (O—1),w którym wyróżniamy fazę głużenia do ok. 5 miesiąca i gaworzenia (do ok. roku). Głużą również dzieci głuche. Gaworzenie wymaga odbioru bodźców słuchowych przez dziecko. Powstają pierwsze słowa: mama, tata, baba, da, pa.
  • Okres wyrazu (1-2). Dziecko coraz więcej manipuluje. Charakterystyczne jest wymawianie pierwszej sylaby lub końcówki wyrazu, występują liczne uproszczenia grup spółgłoskowych.
  • Okres zdania (2-3). Mowa ulega doskonaleniu. Trudne głoski mogą być zastępowane łatwiejszymi, mowa jest najczęściej zrozumiała dla otoczenia. Dziecko zaczyna mówić zdaniami 2-3 wyrazowymi, np.: śafka, liba. Zdania: Tata banzie jadła.
  • Okres swoistej mowy dziecięcej (3-7). Pod koniec 4 roku życia pojawia się głoska r, która była zastępowana przez j lub l. Oto typowe odrębności językowe w wieku 3-5 lat:

- opuszczanie sylaby początkowej lub końcowej (elizja): zupa midolowa, komolotywa, kapel (kapelusz).

- przestawki głoskowe (metateza): konalówki (kolanówki), wałka (ławka).

- neologizmy – tworzenie nowych wyrazów ze skrzyżowania dwóch wyrazów (kontaminacja): zatelefonić (zatelefonować i zadzwonić), pieszotą (piechotą i pieszo).  

W wieku 4 lat utrwalają się głoski s, z, c, ȝ. Pojawiają się głoski szeregu szumiącego: š, ž, č, ȝ. Pojawia się głoska r, choć jej opóźnienie nie powinno jeszcze niepokoić. Opanowanie głoski r jest dla dziecka tak wielkim sukcesem, że – skupiając się nad tą zdobyczą – często jej nadużywa, wymawiając np. rarka, zamiast lalka, mreko zamiast mleko.

 

Mowa dziecka 5-letniego jest już w zasadzie zrozumiała. Może nie realizować głosek najtrudniejszych, a więc przedniojęzykowo-dziąsłowych: š, ž, č, ȝ;r.

 

Absolwent przedszkola – teoretycznie biorąc – powinien mieć mowę w pełni uformowaną pod względem fonicznym, dysponować dużym już zasobem słownikowym i poprawnie budować zdania z punktu widzenia logiki, gramatyki i składni. Powinien mówić nie tylko poprawnie i z sensem, ale też z właściwą intonacją (akcent, rytm, melodia mowy), do czego wdrażają go liczne zajęcia nastawione na powyższe cele.

 

Dzieci wstępujące do szkoły wykazują rozpiętość w zakresie dojrzałości mowy, analogicznie jak w zakresie rozwoju zębowego, kostnego czy motorycznego. Okres rozwoju mowy może się przeciągać u niektórych dzieci, u tych zwłaszcza, które w ogóle rozwijają się wolniej niż inne. Jeśli dziecko zaczęło mówić dopiero w 2-3 roku życia, to nie możemy oczekiwać, aby w 6-7 roku rozwój mowy mógł być w pełni zakończony. Będzie on opóźniony w stosunku do standardów, choć zgodny z indywidualnym tempem rozwoju. Dziecko takie musi więcej czasu i wysiłku poświęcić nauce szkolnej i domowej, nadrabiać zaległości w tych wszystkich czynnościach, które warunkują i kształtują rozwój mowy.

 

Dzieci z opóźnionym rozwojem mowy w szkole często są oceniane przez nauczyciela i rówieśników. Znaczne problemy logopedyczne mogą powodować utrudnienia komunikacyjne. Uczniowie tacy mogą być odsuwani od grupy ponieważ są „inni”, nie są zrozumiali przez resztę, co może skutkować nerwowym zachowaniem dziecka, nie angażowaniem się w życie klasy w takim stopniu, jak dziecko by sobie tego życzyło. Uczeń wadliwie mówiący jest dzieckiem „innym”, odbiegającym od uczniowskiej normy tak pod względem wyników w nauce, jak i pewnych stereotypów zachowania oraz reakcji emocjonalnych. Dzieci te mogą tworzyć typ ucznia niepełnowartościowego, zagubionego wśród rówieśników w pełni sprawnych i zrównoważonych, z którymi często stają do nierównej konkurencji.

 

Szczególne trudności mają dzieci jąkające się oraz te, u których występują złożone wady artykulacyjne. Dzieci te często mają kłopoty z językiem polskim – piszą jak mówią. Unikają przedmiotów, które wymagają dłuższych wypowiedzi słownych. Nauczyciele twierdzą, że wada wymowy przeszkadza tym dzieciom w uzyskiwaniu dobrych wyników w czytaniu, pisaniu i opowiadaniu.

 

Dzieci z wadami wymowy, nawet dobrze przygotowane, nie lubią odpowiadać w klasie, bo „dzieci się śmieją”, bo „pani się gniewa”, podczas, gdy u ich dobrze mówiących rówieśników występuje jedynie obawa przed złym stopniem.

 

Wada wymowy jest też głównym czynnikiem prowokującym złośliwość kolegów (zarówno w klasie, na przerwach jak i poza szkołą).

 

Dzieci, które źle mówią odsuwane są od udziału w imprezach szkolnych: deklamacjach, inscenizacjach, gdyż zarówno one same jak i nauczyciela biją się podjąć takiego ryzyka.

 

Rodzice określają te dzieci jako „nerwowe”, stwierdzają, że źle sypiają, unikają kontaktu z gośćmi, nowymi osobami - przeżywają silnie ów stan.

 

 1.2 Nieprawidłowy rozwój mowy i wady wymowy

Najczęstszymi wadami wymowy są: 

  • seplenienie (międzyzębowe, boczne i inne),
  • reranie,
  • mowa bezdźwięczna,
  • kappacyzm, gammacyzm,
  • nosowanie,
  • jąkanie.

 

1.3 Porady dla rodziców i nie tylko:

 

  • Rozmawiaj z dzieckiem – dziecko uczy się głównie podczas zabawy. Staraj się bawić z nim codziennie. Pozwól dziecku wybrać zabawę. Podążaj za dzieckiem (opisuj to, co robi lub obserwuje). Jeśli dziecko nie rozumie tego co do niego mówisz, staraj się używać zrozumiałego języka. Zachęcaj dziecko do komunikacji. Pokazuj zainteresowanie tym, co mówi dziecko. Daj dziecku czas na dokończenie wypowiedzi. Kiedy bawisz się z dzieckiem lub rozmawiasz, wyłącz telewizor, radio, komputer. Powyżej 1 roku życia dziecka unikaj języka niań, czyli spieszczeń.
  • Czytaj z dzieckiem – pozwól dziecku wybrać książkę, staraj się czytać niedługie książki, lecz często. Zadawaj dziecku pytania do bajek i oglądanych ilustracji.
  • Rozwijaj mowę dziecka – twórz okazje do komunikacji (nie wyręczaj swojego dziecka w mówieniu. Możesz dać mu wybór: „Czy chcesz sok jabłkowy czy wodę?”. Utrzymuj z dzieckiem kontakt wzrokowy. Mów często do swojego dziecka. Dziecko, aby zapamiętać nowe słowo musi je usłyszeć około 60 razy. Bawcie się wyrażeniami dźwiękonaśladowczymi, np. „Jak robi krowa?”.
  • Śpiewaj z dzieckiem – nawet, gdy uważasz, że nie masz dobrego głosu. Dziecko nie będzie Cię oceniać. Twoje dziecko będzie szczęśliwe śpiewając z Tobą.
  • Multimedia – staraj się ograniczać czas jaki dziecko spędza przed telewizorem. Możesz oglądać wspólnie bajki, potem o nich porozmawiać.
  • Profilaktyka logopedyczna – to działania mające na celu zapobieganie powstawaniu zaburzeniom mowy u dzieci. Wśród nich wyróżnić można między innymi: ćwiczenia aparatu mowy, ćwiczenia oddechowe, rozwijanie słownictwa i komunikacji. Najlepszym sposobem na wykonanie ćwiczeń przez dziecko jest zabawa. Warto, by każda zabawa była ciekawa i pobudzała wyobraźnię dziecka.

 

To, jak dziecko mówi, wpływa na psychiczne i społeczne jego przystosowania, na osiągnięcia szkolne, wpływa na samoocenę, pozwala dziecku oddziaływać na myśli i uczucia innych ludzi. Uczenie się mowy to proces długi i skomplikowany. Należy wykorzystać to, że dzieci chętnie bawią się wyrazami, rymują, przekręcają, przestawiają, próbują niejako w zabawie stwierdzić, jak daleko sięga nasza wolność w używaniu języka i gdzie zaczyna się konieczność podporządkowania się regułom językowym.
Należy również pamiętać, że każde zakłócenie kształtowania się etapów rozwoju dziecka wpływa na tempo i jakość nabywania systemu językowego. Nie powinno się lekceważyć najdrobniejszych nawet przejawów opóźnień w każdej sferze, bowiem mają one wpływ na rozwój kompetencji językowej, która warunkuje rozwój intelektualny dziecka.

 

Praca logopedy z dzieckiem przedszkolnym oraz w młodszym wieku szkolnym ma zasadnicze znaczenie dla całej osobowości dziecka, może zadecydować na całym życiu danej osoby. Stąd jakże ważna jest rola dobrego terapeuty, który zauważy problem oraz będzie współpracował ze środowiskiem dziecka oraz w fachowy sposób będzie prowadził terapię. Najważniejszą rolę w pomocy dziecku odgrywają świadomi i mądrzy rodzice.

 

Wybrane propozycje książek, które mogą pomóc rozwijać mowę dziecka:
1. Marta Bogdanowicz (opracowanie) - Rymowanki-przytulanki. HARMONIA.
2. Jagoda Cieszyńska, Kocham czytać - Pakiet 18 zeszytów, Wydawnictwo Edukacyjne..
3. Jagoda Cieszyńska, Marta Korendo, Wczesna interwencja terapeutyczna. Wydawnictwo Edukacyjne 2008.
4. Beata Dawczak, Izabela Spychał, Gadające zwierzątka.
5. Agnieszka Frączek, Dranie w tranie, czyli wiersze trudne niesłychanie, Literatura.
6. Agnieszka Frączek, Berek literek czyli psoty od A do Z, Agencja Wydawnicza Jerzy Mostowski
7. Anna Franek, Marzena Regiel, Zabawy rozwijające mowę Twojego dziecka, Harmonia 2009.
8. Izabela Jackowska, Iwona Rutkowska-Błachowiak , Dudni, stuka czy puka? Ćwiczenia słuchowe i dźwiękonaśladowcze wspomagające prawidłowy rozwój mowy dziecka.
9. M. Kielar–Turska – Rozwijanie kompetencji komunikacyjnej dzieci. W.O.M. Kraków.
10. Bolesław Kołodziejski, Utulanki - czyli piosenki na dziecięce masażyki (z płytą CD), HARMONIA.
11. Iwona Michalak-Widera, Aby nasze dzieci mówiły pięknie, Unikat-2.
12. Iwona Michalak-Widera , Śmieszne minki dla chłopczyka i dziewczynki, Unikat-2.
13. Iwona Michalak-Widera, Katarzyna Węsierska, Będę wielkim mówcą. Poziom I - Zabawy buzi i języka dla każdego smyka.
14. Iwona Michalak-Widera, Odgłosy zwierząt. Książeczki rozwijająca mowę malucha, cz. 1 i 2
15. Elżbieta Maria Minczakiewicz, Rysowane wierszyki i zagadki w rozwijaniu aktywności dialogowo-komunikacyjnej i zabawowej u dzieci o zróżnicowanych potrzebach i możliwościach rozwoju, Impuls.
16. Maria Molicka, Bajkoterapia, O lękach dzieci i nowej metodzie terapii, Media Rodzina.
17. Anna Ożyńska-Zborowska, Antologia literatury dla najmłodszych.
18. Agata Półtorak, Bee, mee i kukuryku, GWP .
19. Agata Półtorak, Szmatki z tęczowej szufladki - wierszyki do masażyków i zabaw paluszkowych GWP.
20. Poznaję słowa i dzwięki. Aksjomat.
21. Małgorzata Rocławska-Daniluk, zabawy usprawniające buzię i język dziecka, Glottispol 2006.
22. Iwona Rutkowska-Błachowiak, Gimnastyka buzi na wesoło. Ćwiczenia narządów artykulacyjnych dla dzieci, Bonami.
23. Krzysztof Sąsiadek, Zabawy paluszkowe, Media Rodzina.
24. Ewa Małgorzata Skorek, Księga zagadek Oficyna Wydawnicza Impuls
25. Ewa Małgorzata Skorek, Rysowane wierszyki, Oficyna Wydawnicza Impuls.
26. Dagmara Śmiałkowska, Wędrówka przez słówka. Antologia twórczości dla dzieci.
27. Ewa Słodownik-Rycaj, Gry Sudecka zabawy językowe,Żak 2001.
28. Ewa Sujecka Rysowane wierszyki dla najmłodszej publiki, Harmonia,
29. E. Sachajska , Uczymy poprawnej wymowy. WSiP Warszawa 1987.
30. Małgorzata Strzałkowska, Wierszyki łamiące języki oraz inne książeczki.
31. Justyna Winiarska Wiersze na cztery łapy i ogon, Impuls.
32. POCZYTAJ MI, MAMO, wybór tekstów Wendy Cooling, IMPULS 2006.
33. Przez zabawę do nauki mówienia, czytania i pisania, P.W.D. APEL.
34. 100 BAJECZEK KOŁYSANECZEK, IMPULS 2010.
35. Wojciech Widłak, Pan Kuleczka, Media Rodzina.
36. Zabawy fundaMentalne (od 0 do 6 lat).
37. Jan Brzechwa, Julian Tuwin, Danuta Wawiłow, i inni autorzy – Wiersze.

 

Inne propozycje
1. Marta Bogdanowicz , W co się bawić z dziećmi? - Piosenki i zabawy wspomagające rozwój dziecka. Harmonia.
2. Co to? Kto to? Ćwiczenia i zabawy z dźwiękiem, Seventh Sea.
3. Miś i Margolcia – ulubione piosenki dla dzieci CD.
4. Kołysanki Mini Mini, Grzegorz Turnau Magda Umer Kołysanki – utulanki.
5. Maria Tomaszewska, PLĄSY Z DŁUGĄ BRODĄ - Piosenki dla dzieci śpiewane od pokoleń, Harmonia.
6. Zwierzaki – zabawy z obrazem i dźwiękiem. Seventh Sea.

 

Opracowanie: Danuta Rega

 

 

 

Jesteś tutaj: Start Specjaliści Logopeda Logopeda